Gemeenten kunnen aan de slag met goed en gezond voedsel

Steeds meer mensen willen goed en gezond eten dat van dichtbij komt. Ze willen schone lucht, schoon water en een groene leefomgeving. Die wens leeft breed: bij burgers, bij boeren, bij maatschappelijke organisaties. Veel beleid voor voedsel en landbouw wordt gemaakt op Europees of Nationaal niveau. Maar dat betekent niet dat gemeenten aan de zijlijn staan: juist gemeenten spelen hierin een sleutelrol.

Maar hoe pak je dat dan aan? Om die vraag te beantwoorden maakte Transitiecoalitie Voedsel – in samenwerking met de WUR en Stadslandbouw NL, in het kader van het Europese FOSTER project – de Handreiking Gemeentelijk Voedsel- en landbouwbeleid. In deze uitgebreide handreiking staan concrete stappenplannen op vijf hoofdthema’s:

1. Gezonde voedselomgeving en toegang tot gezond en betaalbaar voedsel

2. Korte ketens

3. Gebiedsprocessen op gemeentelijk en regionaal niveau

4. Grond- en pachtbeleid

5. Multifunctionele landbouw en ruimtelijke ontwikkeling

Daarnaast geeft het een overzicht van kennis- en uitvoeringspartners en inzicht in instrumenten die gebruikt kunnen worden ten behoeve van voedsel- en landbouwbeleid.

Voedsel raakt aan alles wat gemeenten doen

Voedsel- en landbouwbeleid verbindt beleidsdomeinen. Gezondheid, voedselzekerheid, sociale cohesie, klimaatadaptatie, biodiversiteit, lokale economie. Al deze domeinen raken aan voedsel- en landbouw.

Daarnaast bestaan er tal van instrumenten en beleidskaders waar ambtenaren mee aan de slag kunnen. Via ruimtelijke ordening en het omgevingsplan kunnen gemeenten ruimte geven aan stadslandbouw, voedselbossen en korte ketens. Via vergunningenbeleid kunnen ze een gezonder aanbod in de wijk stimuleren. Via hun eigen inkoopbeleid in kantines, bibliotheken, en bij evenementen geven ze het goede voorbeeld én versterken ze de regionale economie.

Specifiek de Omgevingswet van 2024 legt veel verantwoordelijkheid bij gemeenten neer. Hoe ga je binnen een gemeente om met de leefomgeving, met landbouwgrond, met het buitengebied? Daarnaast bepaalt het Programma Buitengebied welke vorm van landbouw waar komt: extensief of intensief, chemievrij of niet. Dat zijn keuzes met directe gevolgen voor de gezondheid van inwoners, de kwaliteit van het landschap en de toekomst van boeren in de regio.

De baten van gemeentelijk landbouw- en voedselbeleid

Een maatschappelijke kosten-batenanalyse van Amsterdam (2025) laat zien dat 32 lokale voedselinitiatieven in één wijk, van sociale restaurants tot stadslandbouw, bijna 1.900 minimahuishoudens bereiken en €15 miljoen aan maatschappelijke waarde opleveren per jaar tegenover €1,7 miljoen aan kosten.

Steeds meer organisaties zien gemeentelijk voedsel- en landbouwbeleid dan ook als kans. Samen met 19 andere organisaties ondertekende Transitiecoalitie Voedsel de oproep ‘Pak nu door met lokaal voedselbeleid’ van het Nationaal Voedselberaad.

De handreiking vind je hier.