“Transitie is onontkoombaar, koplopers wijzen ons de weg”

Afscheid Willem Lageweg als directeur Transitiecoalitie Voedsel

Jeen Akkerman 

Nieuwe verdienmodellen op basis van een integrale benadering van landbouw, natuur, voedsel en gezondheid zijn volop in ontwikkeling. Moedige koplopers en onverwachte coalities wijzen ons de weg. Het gaat niet vanzelf, we moeten de initiatieven van onderop keihard blijven steunen en verdedigen tegenover de weerstand bij de gevestigde orde. Maar de onderliggende krachten zijn onweerlegbaar en onstuitbaar: de negatieve effecten van de huidige landbouw- en voedselpraktijk op klimaat, biodiversiteit, waterkwaliteit, dierenwelzijn en onze eigen gezondheid zijn zo groot, dat steeds meer consumenten, ondernemingen en beleggers kiezen voor duurzaam en gezond.

Willem Lageweg maakt met een aantal pittige uitspraken de balans op nu hij terugtreedt als directeur van de Transitiecoalitie Voedsel. Een netwerk-organisatie die hij zeven jaar geleden zelf oprichtte samen met Jan Paul van Soest en Natascha Kooiman. Wat hem betreft is het een tussenbalans, want de positieve ontwikkeling van onderop is nog broos en kwetsbaar. En de tegenkrachten zijn groot. Hij citeert zichzelf als hij zegt: “Er is nog heel veel te doen”. En Willem blijft daaraan een bijdrage leveren, ook nu hij ervoor kiest om meer tijd te besteden aan wat hij samenvat als “drie zeer belangrijke vrouwen in mijn leven”. Dat zijn zijn 96-jarige moeder Corry, zijn vrouw Marleen en (het gezin van) Lisanne, één van zijn dochters.

“Mijn vuur brandt nog volop.”

Als adviseur blijft hij de Transitiecoalitie Voedsel met woord en daad terzijde staan. En dat zal niet alleen gevraagd, maar ook ongevraagd advies zijn, zo weet een ieder die Willem een beetje kent… Hij glimlacht wat ongemakkelijk als we het hem voorhouden. Ja, hij is zeer begaan met wat er in de wereld gebeurt en hoe het beter kan. Ja, hij vindt het zijn plicht om op te komen voor mensen die daarin voorop gaan. En ja, hij wil ook anderen overtuigen van de noodzaak om dat te doen. “Mijn vuur brandt nog volop. Ik hoop dat sommige onwilligen zich eraan branden, maar voor mij is het belangrijker dat we ons er samen aan kunnen warmen.”

Hij ziet zijn eigen rol in de niet te stuiten transitie als die van initiator, verbinder en pleitbezorger. En niet als een pionier die zelf een duurzame onderneming op touw zet. Het had trouwens niet zo heel veel gescheeld of het was toch dat laatste geworden. Willem groeide op op een gemengd landbouwbedrijf in Hellevoetsluis. Toen hij in militaire dienst zat, werd zijn vader ziek en moest hij als oudste zoon tijdelijk de boerderij runnen. “Ik was tot die tijd beperkt betrokken bij het bedrijf omdat ik andere zaken spannender vond. Maar wat ik in dat halve jaar meemaakte, deed me wel beseffen hoe mooi het vak van boer is. Als ik dat eerder en bewuster had meegemaakt, was ik misschien wel zelf boer geworden.”

Het liep anders, Willem maakte carrière in het bedrijfsleven, waarbij het accent gaandeweg verschoof van agribusiness naar verduurzaming. Hij begon bij de Nationale Coöperatieve Raad voor land- en tuinbouw, werkte als directeur communicatie en coöperatie bij Rabobank Nederland en was daarna mede-oprichter en directeur-bestuurder van MVO Nederland. “Ik was al die tijd een pionier in de mainstream”, vat hij zelf zijn reis samen. Na MVO Nederland was het tijd om met gelijkgestemden een platform te creëren om de positieve krachten te bundelen rondom de transitie naar een meer integrale benadering van duurzaamheid en gezondheid in landbouw en voedsel. Dat was in 2017 hard nodig toen bleek dat de gevestigde belangen in de Nederlandse agribusiness verduurzaming behandelden als het zoveelste probleem dat met louter technologische innovatie kon worden opgelost.

Het ontstaan van de Transitiecoalitie Voedsel
De drie oprichters op de homepage van de eerste website van TcV en één van de oprichtingsvergaderingen in 2017 in Utrecht.

“Die was warrig. We hadden al snel dertien thema’s op tafel. Maar er kwamen ook op sommige van die thema’s nieuwe initiatieven, bijvoorbeeld het tegengaan van voedselverspilling. Daar wilden wij niet mee concurreren. Daarom hebben we toen gekozen voor twee lijnen. Allereerst het ondersteunen van pioniers en koplopers en de stem van onderop versterken. Zodat die in het beleid ook een plek krijgt en er betere spelregels komen waarmee vervuiling wordt belast en schoon en gezond produceren wordt beloond. Dat is de basis voor eerlijker voedselprijzen, gezond eten en betere boereninkomens. Ten tweede: systemisch kijken naar de nauw met elkaar verbonden thema’s landbouw, voedsel, natuur en gezondheid. Hierdoor kunnen we de overgang van een eendimensionaal productiemodel naar meervoudige waardecreatie en een integrale aanpak beter begrijpen en begeleiden. Dan gaat het om systeem- en transitiedenken en om de juiste interventies plegen op het juiste moment. We kozen voor onze werkprogramma’s drie hoofdthema’s: belonen en beprijzen, de eiwitransitie (meer plantaardig/minder dierlijk) en de integrale en gebiedsgerichte hervorming van het landbouwbeleid.”

Dat heeft geleid tot waar de coalitie nu voor staat: groen boeren, gezond eten, eerlijk rekenen. En tot steeds meer initiatieven van onderop. Wat zie je als oogst van zeven jaar werk?

“Vooral de vele nieuwe initiatieven die er inmiddels zijn geven moed. Begrijp me niet verkeerd: dat is niet de directe verdienste van de Transitiecoalitie Voedsel, maar vooral van moedige pioniers die het aandurven om het echt anders te doen. Die hun nek uitsteken en grote risico’s lopen. Voor mij zijn zij altijd de belangrijkste inspiratiebron geweest. Tot de oogst van de afgelopen jaren behoort ook het veel grotere draagvlak in zowel de markt als de maatschappij voor meer plantaardig en minder dierlijk, de eiwittransitie dus. En ook voor anders belonen en beprijzen, ons derde speerpuntthema, is veel meer erkenning. Maar terwijl het draagvlak is gegroeid blijven harde beleidskeuzes en implementatie nog ver achter. Dat komt vooral omdat er ook nog steeds veel weerstand is. Dat is onvermijdelijk bij grote transities. Maar het is natuurlijk wel teleurstellend.”

Welke voorbeelden prikkelen jou het meest?

Een paar hele mooie voorbeelden, die ook potentie hebben om door te groeien of te worden nagevolgd zijn voor mij Kipster, het Markemodel in de Achterhoek, Hoeve Biesland met zijn combinatie van biologisch voedsel en zorgboerderij en de resultaten met boerennatuur en forse emissiereducties in de Noardlyke Fryske Walden. Ik zie ook veel mogelijkheden voor opkomende concepten zoals Agricycling, Tasty Basics en Ekomenu. Er zijn nu de Caring Farmers, er is een GroenBoerenPlan, er zijn de Eiwitboeren van Nederland, een Healthy Food Coalition, een plan Boerenperspectief, er zijn geweldige biologische en biodynamische bedrijven, tientallen Herenboerderijen en vele CSA tuinders met opgeteld tienduizenden betrokken burgers. En dan noem ik een heleboel initiatieven niet, want zoals gezegd: de transitie is volop gaande en niet te stuiten.”

“Het woord transitie in de ban doen is pure misleiding.”

Dat klinkt bijna als een overwinningsspeech, is de strijd gestreden?

“Nee, nee, je ziet nu dat in de politiek en door het nieuwe kabinet volop wordt ingezet op vertragen en ontmoedigen. Kijk maar hoe minister van landbouw Femke Wiersma probeert het woord transitie in de ban te doen door het te framen als een veroordeling van wat boeren al hebben gedaan. Pure misleiding en onverantwoord. Transities gaan juist over de ambitie om het beter en anders te doen; om het bieden van nieuwe perspectieven in een wereld die vastloopt. Let wel: het huidige landbouw- en voedselmodel leidt tot grote ecologische schade, tot miljarden kosten voor de samenleving, tot boeren die steeds meer in de knel komen en tot 13.000 voedselgerelateerde doden per jaar. Hoezo geen systeemverandering?”

Hoezo, ze mag dat toch gewoon vinden?

“Jazeker, we leven in een vrij land. Maar wat zij doet, samen met de nieuwe meerderheid in de politiek, is de klap waarmee de sector tegen de muur loopt nog groter en pijnlijker maken. Door noodzakelijk beleid uit te stellen, de waarheid te ontkennen of te bagatelliseren. Daarmee draait de politiek de mensen in het land een rad voor ogen. Dat is kortzichtig en buitengewoon onverantwoord. Het leidt tot een kille sanering in de landbouw en voedt de boosheid bij grote groepen mensen. Ik hou mijn hart vast voor de vele boerengezinnen die hier de dupe van gaan worden”.

“De werkelijke oplossingen komen van onderop.”

Transitiecoalitie Voedsel als uitdager
In gesprek met bewindspersonen en andere beleidsmakers waar Willem onze voorstellen heeft gepresenteerd.

Vind jij dan dat de overheid alles maar op moet lossen met subsidies voor leuke linkse hobbies?

“Nee, zoals ik al aangaf komen de werkelijke oplossingen van onderop. Maar het overheidsbeleid is wel noodzakelijk om grenzen te stellen aan onwenselijke en ontwrichtende ontwikkelingen en om de nieuwe concepten te steunen en te borgen. De vervuiler moet worden belast en het goede moet worden beloond. Waarom geen heffingen op inputs met veel negatieve bij-effecten zoals kunstmest, voer en pesticiden? Waarom niet meer steun voor de biologische landbouw die een bewezen en goed gecertificeerde vorm van duurzaamheid is? Waarom geen verplichting voor de voedselindustrie om een deel van hun grondstoffen, denk aan melk, tegen lonende prijs in te kopen bij de meest duurzame boeren? Waarom geen scherpere maatregelen tegen het aanbieden van ongezond voedsel? Zeer belangrijk zijn ook onderzoek, kennisontwikkeling en kennis delen op het terrein van duurzame en gezonde voedselproductie. Allemaal taken waar de overheid haar rol moet pakken.”

Welk beleid is volgens jou noodzakelijk en wordt nu uitgesteld door ontkenning of bagatellisering?

“Noodzakelijk is dat wordt ingezet op gezond en duurzaam voedsel en niet op de hoogst mogelijke productie. Dan gaat het om gesloten kringlopen, om een gebiedsgerichte aanpak, om meer plantaardig en minder dierlijk en om een eerlijke manier van belonen en beprijzen. In de actuele landelijke politiek worden al deze thema’s – vooral onder invloed van de BBB en PVV – nu ontlopen of afgebroken. Kijk naar het getob met het stikstof-, mest- en natuurbeleid, naar het afzwakken van het principe bodem en water sturend en het overboord gooien van het programma voor het landelijk gebied (NPLG). Ik vind het gewoon stuitend”.

“Er is snel een nationaal hervormingsplan nodig dat aansluit op een recent Europees voorstel.”

Maar er zijn toch ook positieve initiatieven van overheden? Wat vind je van de CSRD-wetgeving, die ondernemingen verplicht om te rapporteren over hun impact op mens en klimaat?

Ja, dat is een goede zaak. Het kan meer transparantie creëren, de ketenspelers tot meer actie dwingen en de bewustwording bij consumenten vergroten. Het is een van de onderdelen van een goed overheidsbeleid, maar er is meer nodig om de transitie echt te versnellen. Begin deze maand heeft Ursula von der Leyen haar steun uitgesproken voor een breed maatschappelijk akkoord om in de EU de landbouw- en voedselsector ingrijpend te hervormen. Dat zou voor Nederland een mooi aanknopingspunt kunnen zijn om ook hier tot een vergelijkbaar plan te komen.”

Begrijp je de zorgen en onmacht bij boeren, die de indruk krijgen dat ze niet meer gewaardeerd worden?

“Ja, ik ken die gevoelens heel goed want ik kom zelf uit boerenkring. Ik kan me goed voorstellen dat je moedeloos wordt als je keer op keer je bedrijfsvoering moet aanpassen omdat eerder genomen maatregelen onvoldoende effect hebben. De zorgen bij veel boeren over hun toekomst zijn terecht. Daar moeten we oog voor hebben, zonder de ongemakkelijke waarheid te ontkennen. Want uiteindelijk hebben boeren ook baat bij een beleid dat volhoudbaar is”.

Klinkt goed, maar hoe doe je dat dan?

Om te beginnen moet er een inspirerende visie zijn op de plek van landbouw en voedsel in ‘parkstad Nederland’ in 2040. Die visie zorgt voor richting en ruimte om te investeren maar ook om af te bouwen wat niet meer past. Denk aan hoge inputs en bepaalde vormen van intensieve veehouderij. Ketenspelers van supermarkten tot toeleveranciers moeten veel harder op hun rol en verantwoordelijkheid worden aangesproken. En we kunnen boeren helpen bij de ingrijpende keuzes waar ze voor staan met programma’s als Boerenperspectief dat zich richt op onafhankelijke begeleiding en coaches die boeren niet alleen bedrijfsmatig maar ook sociaal psychologisch begeleiden om door deze moeilijke fase heen te komen. Mits boeren ook bereid zijn te erkennen dat het duurzamer moet en dat dat niet het einde is van hun agrarisch ondernemerschap”.

Transitiecoalitie Voedsel en de boeren.
Willem voelt zich als boerenzoon één met de boeren en had veel overleg met hen.

Transitiecoalitie Voedsel en haar leden en vrienden.
De leden- en vriendendagen van TcV waren iedere keer weer een enorme bron van inspiratie en actie.