Er was aanvankelijk verzet tegen de Hidden Bill, het rapport van Deloitte over de verborgen kosten van de Nederlandse landbouw dat vorig jaar november verscheen, in opdracht van Transitiecoalitie Voedsel en de Robin Food Coalition. Het haalde de voorpagina van NRC, en in diezelfde krant grapten Fokke en Sukke over de te verwachten reacties uit de hoek van de georganiseerde landbouw. Die kwamen er ook. Nou moet ik zeggen: de positionering van de studie in NRC gaf ook wel een beetje aanleiding tot felle reacties.
De studie werd beschreven als momentopname: de landbouw kost meer dan ‘ie oplevert. Maar wie het rapport zelf leest ziet dat het vooral gaat om de verandering: door andere landbouwsystemen kunnen de maatschappelijke kosten flink omlaag, en de maatschappelijke baten sterk omhoog. Zet die veranderingen nou maar vooral in gang, was in wezen de boodschap. Maar ja, of die nuances de voorpagina van de NRC hadden gehaald?
In de loop van de maanden begon toch helderder te worden dat de Hidden Bill een constructief rapport is dat boeren, burgers en buitenlui helpt de juiste stappen te zetten. Op ons congres Van verborgen rekening naar ontsloten waarde, op 22 mei 2026 was dat de expliciete invalshoek: hoe kan aan analyses als deze, in brede zin True Cost Accounting of True Value Accounting, handelingsperspectief worden ontleend? Dat lukt vooral als een bedrijf, een sector of een keten bereid is de eigen impacts eerlijk onder ogen te zien. Die openheid geeft dan tevens ruimte de positieve effecten in kaart te brengen en erkend te krijgen. Met True Cost Accounting/True Value Accounting zijn die effecten voldoende goed in te schatten om de juiste maatregelen op te baseren. Eerst worden de effecten in reële termen geanalyseerd (kilogrammen, liters, hectares etcetera), daarna wordt er via de milieuprijzenset van CE Delft en/of de prijzendatabase van True Price een geldwaarde aan gehangen. Zo kan het totaal aan effecten op 1 noemer worden gebracht (namelijk Euro’s) en kan worden bekeken welke maatregelen goed uitpakken en welke minder.
Daar zit wel een valkuil: als dergelijke sommen worden gebruikt om te beargumenteren dat een bepaalde sector moet verdwijnen, moet krimpen of beter ingeruild kan worden voor een andere, dan is dat een oneigenlijk gebruik van deze methode. Daar is verzet tegen te verwachten, en daar is ook begrip voor op te brengen: er zal geen persoon, geen bedrijf en geen sector zijn die emotieloos kan aanhoren dat hij geen bestaansrecht heeft. Maar inmiddels is wel duidelijk geworden dat analyses als de Hidden Bill, en ook onze eerdere analyse van de maatschappelijke waarde van de eiwittransitie (door Wageningen Universiteit) het bestaansrecht niet ondermijnen maar juist verbeteren. De houding in de samenleving lijkt te verschuiven en dat geeft nieuwe ruimte: de (georganiseerde) landbouw is nu wel lang genoeg defensief geweest, is in toenemende mate de opvatting. Het is tijd de problemen onder ogen te zien en aan te pakken, en in een moeite door de maatschappelijke waarde te zien en uit te bouwen. True Cost/True Value Accounting is bij uitstek een manier om kosten én waarden zichtbaar te maken, en een basis te leggen voor een aanpak waarbij verschillende partijen in samenwerking de lusten en lasten bepreken en herverdelen. Misschien met vrijwillige stappen, maar misschien ook via gezamenlijk bedachte nieuwe spelregels die dan voor iedereen in een deelmarkt, gebied of keten geldig moeten zijn.
Want zoveel is ook wel duidelijk: de veranderingen komen niet tot stand als de samenleving zijn wensen lukraak over het schrikdraad het boerenerf op smijt, zonder boter bij de vis te leveren. Een aantrekkelijk landschap? Dan moeten de beheerders (boeren en anderen) wel beloond worden als ze dat leveren. Meer biodiversiteit? Stikstofreductie? Koeien in de wei? Hoger grondwaterpeil? Idem dito: beloon de stappen die de goede kant op gaan, beprijs de stappen die de verkeerde kant op gaan. True Cost Accounting kan helpen de juiste stappen te detecteren, en een veranderagenda te maken die in gezamenlijkheid kan worden afgewikkeld.
Jan Paul van Soest
Directeur-bestuurder Transitiecoalitie Voedsel
Foto: Robert-Jan Asselberg
