Plenair debat ‘Aanpak Stikstof, Landbouw en Natuur’
Afgelopen vrijdag 26 juni 2026 heeft het kabinet haar plannen gepresenteerd om natuurherstel in Nederland te bevorderen en de agrarische sector perspectief te bieden, door de stikstofproblematiek in Nederland aan te pakken. Op woensdag 1 juli wordt er met de minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur gedebatteerd over dit pakket. De Transitiecoalitie Voedsel (TcV) werkt in brede samenwerkingsverbanden aan een duurzaam landbouw- en voedselsysteem en heeft het gepresenteerde pakket zorgvuldig bestudeerd.
We zien het gepresenteerde pakket bovenal als constructieve start van een transitietraject: de perfectie hoeft niet in een keer te worden bereikt, als er maar voorspelbare stappen worden uitgestippeld die ondernemers houvast bieden en hen, ook financieel, langjarig stimuleert duurzame stappen te blijven zetten. Naast publieke investeringen zijn structurele economische prikkels nodig die duurzaam gedrag vanzelfsprekend maken.
Er zijn drie aandachtspunten waar de Transitiecoalitie Voedsel expliciet aandacht voor vraagt in de uitwerking van het pakket:
- Stimuleren van extensieve vormen van landbouw
- Beloon positieve maatschappelijke waarde van agrariërs
- Laat het maatregelenpakket voor landbouw, natuur en stikstof aansluiten bij de verder te ontwikkelen Nationale Voedselstrategie en inzet op meer plantaardige productie & consumptie.
-
Stimuleren van extensieve vormen van landbouw
Wat staat er in het pakket?
In het pakket wordt ingezet op doelsturing, en dus is gekozen voor het vastleggen van bedrijfsspecifieke emissienormen die in 2035 afrekenbaar zijn. Bij de melkveehouderij wordt gekozen voor een emissienorm per fosfaatrecht en bij de varkens-, pluimvee- en kalverhouderij gaat gestuurd worden op KPI per dierplaats: kilogram ammoniak/CO₂-eq per dierplaats per jaar. Daarnaast kiest het kabinet voor invoering van een grondgebondenheidsnorm in de melkveehouderij van 2,6 gve per hectare.
Wat is de inzet van Transitiecoalitie Voedsel?
De Transitiecoalitie Voedsel vindt dat er veel goede en heldere keuzes in de brief van de minister worden gemaakt. Daarbij zien we dat onderliggende oorzaak van de huidige stikstofproblematiek is; te veel input in het landbouwsysteem. TcV pleit ervoor om landbouw te stimuleren die geen of minimaal gebruik maakt van stikstofkunstmest of veevoer van elders en roept het kabinet op om in de verdere uitwerking van de normen, te bekijken om boeren die geen of minimaal gebruik maken van externe input en daarmee nagenoeg niet bijdragen aan het stikstofprobleem, en wel bijdragen aan dierenwelzijn, water- en bodemkwaliteit, te belonen? Bijvoorbeeld door iedere boer die onder de grens van 8.000 (biodynamische landbouw) /10.000 (veel biologische boeren) kg melk/hectare zit en substantieel beweiding toepast, te belonen door hen uit te zonderen van administratieve lasten en hen bijvoorbeeld te belonen via ecosysteemdiensten.
Aandachtspunten uitwerking pakket
Het komende jaar wordt het voorstel om tot een grondgebondenheidsnorm te komen verder uitgewerkt. De Transitiecoalitie Voedsel roept de minister LVVN op om te bestuderen hoe de hierboven genoemde extensieve boeren beloond kunnen worden en te onderzoeken hoe zij voor andere boeren die in de buurt van deze kg melk/hectare-norm zitten een aantrekkelijk perspectief kunnen.
Daarnaast ziet de Transitiecoalitie groot belang in het integraal oppakken van de uitdagingen rondom het reduceren van milieu-impact van gewasbeschermingsmiddelen, het streven naar een meer dierwaardige veehouderij en het versterken van boden & waterkwaliteit. In het gepresenteerde pakket wordt hier een duidelijke link gemaakt en de we roepen de alle betrokken ministeries op om deze integraliteit te behouden en bleven nastreven in de uitwerking van het pakket, om te voorkomen dat opgaves en oplossingen elkaar gaan tegenwerken.
-
Beloon positieve maatschappelijke waarde van agrariërs
Wat staat er in het pakket?
Het kabinet benoemt expliciet dat de stap naar extensivering en verduurzaming alleen mogelijk is als deze economisch loont én als de hele keten verantwoordelijkheid neemt. Daarmee erkent het kabinet dat de transitie niet alleen op het boerenerf plaatsvindt, maar een gezamenlijke opgave is van de gehele voedselketen én van de overheid die maatregelen kan nemen die de gehele keten sturen.
Wat is de inzet van Transitiecoalitie Voedsel?
De logische vervolgvraag volgens TcV is dan ook: hoe bouwen we een landbouw- en voedselsysteem waarin het leveren van maatschappelijke waarde het verdienmodel is? De transitie slaagt pas als maatschappelijke waarde ook economische waarde wordt. Dit betekent dus niet alleen het verminderen van negatieve externaliteiten, maar juist ook het structureel belonen van positieve maatschappelijke prestaties, zoals het bijdragen aan biodiversiteit, schoon water, een gezonde bodem, klimaat, landschap en dierenwelzijn.
Daarom zet Transitiecoalitie Voedsel in op de volgende uitgangspunten:
- Maak de duurzame keuze de economisch logische keuze.
Verander de financiële prikkels in het landbouw- en voedselsysteem, zodat duurzaam produceren ook financieel aantrekkelijk wordt. - Beloon en beprijs zoveel mogelijk bij de bron.
Leg financiële prikkels daar waar maatschappelijke kosten én baten ontstaan. Voorkomen is beter én goedkoper dan achteraf compenseren. - Beloon maatschappelijke waarde.
Ontwikkel structurele verdienmodellen voor boeren die bijdragen aan biodiversiteit, klimaat, waterkwaliteit, bodemkwaliteit, landschap en dierenwelzijn. Verschuif het denken van het verminderen van maatschappelijke schade naar het belonen van maatschappelijke waarde.
Aandachtspunten uitwerking pakket
De Transitiecoalitie Voedsel roept de minister op omte bestuderen hoe een goed verdienmodel voor boeren kan worden geborgd als de tijdelijke transitiegelden zijn uitgeput. Daarnaast is TcV benieuwd wat verstaan wordt onder de ‘Uitgebreide Ketenverantwoordelijkheid’. Wellicht zou dit breder ingezet kunnen worden dan voor een verdienmodel van biologische productie: wellicht als algemene maatregel voor verduurzaming van landbouw- en voedselketens.
Daarnaast roept TcV de minister op om naast het terugdringen van negatieve externaliteiten, ook een agenda te ontwikkelen voor het structureel verwaarden van positieve maatschappelijke prestaties van boeren.
-
Laat het maatregelenpakket voor landbouw, natuur en stikstof aansluiten bij de verder te ontwikkelen Nationale Voedselstrategie en inzet op meer plantaardige productie & consumptie.
Wat staat er in het pakket?
In Hoofdlijn 2 – Samen met boer, keten en regio vooruit, wordt volop ingezet inzet op biologische landbouw en benadrukt dat de vraag naar biologische landbouwproducten een stevige impuls nodig heeft naarmate het areaal de komende jaren groeit. Het kabinet heeft daarom de ambitie om het percentage biologische producten voor Rijkscatering te verhogen naar 50%. Hierbij wordt verwezen naar de inkoopambities in Denemarken (90% – 100%) die haalbaar en betaalbaar zij wanneer dit samen gaat met het kiezen van bijvoorbeeld meer plantaardige, lokale en seizoensproducten en door voedselverspilling aan te pakken.
Daarom wordt als basis ingezet op het verhogen van de minimale inkoop van plantaardige eiwitten naar 60%, van alle ingekochte producten (p.4), volgens de adviezen van het Voedingscentrum1. De Transitiecoalitie Voedsel juicht deze inzet van harte toe. Het kabinet geeft verder aan dat de kosten voor catering de afgelopen jaren flink zijn gestegen en stelt voor dat kostenstijgingen gedempt kunnen worden door bijvoorbeeld meer plantaardig aan te bieden.
Wat is de inzet van TcV?
De Transitiecoalitie Voedsel steunt bovenstaande inzet van het kabinet en is blij dat Denemarken wordt gebruikt als voorbeeld van een land dat hoge ambities stelt, en daarbij ook de benodigde randvoorwaarden voorziet. Zo is in oktober 2023 het ‘Danish Action Plan for Plant-based Foods’ gelanceerd met als doel de vraag naar meer plantaardige en biologische producten te stimuleren. Één van de pijlers uit het Deense plan in publieke inkoop als hefboom om de vraag te stimuleren.
Daarnaast wordt o.a. ook ingezet op vraagstimulering plantaardige producten en voedselomgeving, teelt en ketenopbouw van plantaardige teelten. In Nederland wordt op dit moment door een brede vertegenwoordiging uit de landbouw- en voedselsector, gewerkt aan een oproep om tot een soortgelijk Nederlands plan voor meer plantaardige consumptie en productie te komen.
Aandachtspunten uitwerking pakket
De Transitiecoalitie Voedsel roept de minister van LVVN op te bestuderen of er binnen het agrarisch ontwikkelperspectief rond kwetsbare natuur- en watergebieden ook ingezet kan worden op actieve ondersteuning voor boeren die willen omschakelen van het houden van vee, naar het telen plantaardige teelten voor humane consumptie. Daarnaast is het nuttig om te inventariseren welke belemmeringen boeren ervaren om deze eventuele omschakeling te maken en hoe de overheid boeren hierbij het beste kan ondersteunen.
Daarnaast is de Transitiecoalitie Voedsel benieuwd hoe de minister het advies over de toekomst van de land- en tuinbouw in de Nederlandse economie van de Sociaal Economische Raad (SER) dat op 2 juli 2026 verschijnt, betrokken wordt bij de verdere uitwerking van het gepresenteerde pakket. Tot slot blijft de Transitiecoalitie Voedsel pleiten voor aandacht voor gezonder en meer duurzaam maken van de voedselomgeving, waardoor het voor boeren, de belangrijkste voedselproducenten, aantrekkelijker wordt om voor de Nederlandse markt te produceren.
Het Plenair debat ‘Aanpak Stikstof, Landbouw en Natuur’ is vanaf 13.30 uur live te volgen via debat direct: Debat over de nieuwe stikstofplannen | Tweede Kamer der Staten-Generaal
Foto: Robert-Jan Asselbergs
